Magenta to jeden z najbardziej intrygujących kolorów, ponieważ w rzeczywistości nie istnieje jako pojedyncza długość fali w spektrum światła widzialnego. Gdy spojrzymy na pasmo światła widzialnego – od czerwieni (najdłuższe fale) do fioletu (najkrótsze) – zauważymy, że nie ma tam miejsca na magentę. Jest to kolor percepcyjny, czyli taki, który powstaje wyłącznie w naszym mózgu jako wynik mieszania światła czerwonego i niebieskiego.
Oko ludzkie posiada trzy rodzaje receptorów barw: dla czerwieni, zieleni i błękitu. Ponieważ nie ma fali świetlnej odpowiadającej magencie, nasze mózgi interpretują jej obecność jako „brak zieleni” i postrzegają ją jako osobny kolor. W tym sensie magenta jest tworem naszego układu wzrokowego – nie istnieje jako samodzielna częstotliwość światła, lecz jako efekt mieszania dwóch skrajnych barw spektrum.
Z tego względu magenta odgrywa kluczową rolę w modelach barw opartych na percepcji człowieka, takich jak CMYK (stosowany w druku) i RGB (stosowany w ekranach cyfrowych). W druku magenta jest jednym z podstawowych kolorów, które łączą się z cyjanem i żółcią, aby tworzyć pełen zakres barw. W systemie RGB na ekranach powstaje z połączenia pełnej czerwieni i pełnego błękitu przy braku zieleni. To sprawia, że magenta jest jedną z najważniejszych barw w technologii reprodukcji obrazu, mimo że w naturze nie ma jednej „fali świetlnej” o tym kolorze. A jak to jest w malarstwie?
Historia koloru magenta w sztuce i chemii barwników
Nazwa magenta pochodzi od syntetycznego barwnika anilinowego odkrytego w XIX wieku. W 1859 roku francuski chemik François-Emmanuel Verguin opatentował intensywnie różowo-purpurowy barwnik nazwany początkowo fuksyną (od kwiatu fuksji). Wkrótce przemianowano go na magenta dla uczczenia bitwy pod Magentą – zwycięstwa wojsk francusko-sardyńskich 4 czerwca 1859 w pobliżu włoskiego miasta Magenta. Był to dopiero drugi syntetyczny barwnik otrzymany z smoły węglowej (tuż po odkrytej w 1856 mauveinie). Fuksyna (magenta) jako suchy barwnik miała postać zielonkawych kryształków, które po rozpuszczeniu barwiły tkaniny na głęboki karminowo-różowy kolor. Ze względu na skojarzenie tej barwy z krwawymi wydarzeniami bitwy, nazwa magenta przyjęła się na określenie tego odcienia.
Pierwsze zastosowania
Fuksyna szybko znalazła zastosowanie do barwienia tekstyliów, barwienia skór oraz w mikrobiologii jako barwnik do preparatów. W sztukach plastycznych początkowo używano jej ostrożnie – w akwareli pojawiała się jako intensywny różowy kolor, ale okazała się mało trwała na świetle (tzn. fugitive – blakła pod wpływem słońca). Mimo to w drugiej połowie XIX w. niektórzy producenci farb akwarelowych oferowali kolory z fuksyną (np. pod nazwą „Roseine” w 1860 r.). W ciągu kolejnych dekad jasność i czystość magenty kusiła artystów, lecz brak światłotrwałości ograniczał jej użycie w poważnym malarstwie sztalugowym. W drukarstwie natomiast magenta na stałe weszła do palety barw procesowych CMYK pod koniec XIX i w XX wieku, umożliwiając uzyskiwanie żywych fioletów i czerwieni w druku kolorowym.
Dopiero odkrycie nowych pigmentów sztucznych w XX wieku pozwoliło na wprowadzenie trwałej magenty do palet malarzy. Historyczne pigmenty o zbliżonej barwie – np. naturalny róż madżentowy z marzanny (rose madder, pigment naturalny NR9) czy późniejsza syntetyczna alizaryna (PR83, od 1868) – także były nietrwałe lub blaknące.
Przez dziesięciolecia artyści używali ich z obawami, aż do połowy XX w., kiedy pojawiła się nowa rodzina barwników: pigmenty chinakrydonowe (Quinacridone).
Techniczne aspekty pigmentów magenty
Pigmenty chinakrydonowe – to one zrewolucjonizowały magentę w palecie malarza. Po raz pierwszy wprowadzone zostały ok. 1958 roku (początkowo do lakierów samochodowych, a następnie do farb artystycznych)
Chinakrydony to syntetyczne organiczne pigmenty o złożonej strukturze wielopierścieniowej (pięć sprzężonych pierścieni benzenowych z podstawnikami)
W czystej postaci roztwór chinakrydonu ma kolor żółto-pomarańczowy, jednak w wyniku różnych metod krystalizacji i podstawienia grup atomów otrzymuje się pigmenty o barwach od żółci przez pomarańcze i czerwienie po fiolety
Magentę zapewniają głównie dwa pigmenty z tej rodziny: Pigment Red 122 i Pigment Red 202, znane właśnie jako Quinacridone Magenta. Różnią się one drobnymi modyfikacjami chemicznymi – np. PR122 to chinakrydon z podstawnikami metylowymi (–CH₃), a PR202 z podstawnikami chloro (–Cl)
Istnieją także odmiany chinakrydonów klasyfikowane jako Pigment Violet 19 (PV19), które w zależności od formy krystalicznej dają odcień różany lub fioletowawy i często są wykorzystywane jako quinacridone rose/violet zamiast czystej magenty
Światłotrwałość: Pigmenty chinakrydonowe odznaczają się znakomitą trwałością na światło. W testach Blue Wool uzyskują one oceny 7–8 (gdzie 8 to maksimum odporności). Oznacza to, że farby zawierające np. PR122 czy PV19 nie blakną zauważalnie nawet po wielu tygodniach ekspozycji na silne światło. Niezależne testy (Bruce MacEvoy, Handprint) wykazały co prawda minimalne zmiany w bardzo długich ekspozycjach – np. niektórzy odnotowali nieznaczne blednięcie akwareli PV19 po ~800 godzinach silnego nasłonecznienia – jednak zmiany te były bardzo niewielkie (pigment wciąż oceniono jako „doskonały lub bardzo dobry” pod względem trwałości). Producenci farb zazwyczaj klasyfikują quinacridonowe magenty jako ASTM I (doskonała trwałość) lub ASTM II (bardzo dobra). Warto dodać, że dawny barwnik magenta (fuksyna) dla porównania miał trwałość fatalną – obrazy akwarelowe nim malowane szybko traciły intensywność koloru.
Dzięki chinakrydonom malarze w końcu zyskali odpowiednik magenty o archiwalnej trwałości.
Właściwości mieszania i krycia: Magenta w wykonaniu pigmentów takich jak PR122, PR202 czy PV19 jest kolorem przezroczystym (transparentnym) i mocno barwiącym (wysoki tinting strength). Jako czysty pigment daje intensywny, głęboki róż wpadający w fiolet. W mieszankach zachowuje się przewidywalnie: dodana do żółcieni tworzy żywe pomarańcze i czerwienie, a zmieszana z błękitami – czyste, jaskrawe fiolety. Dzięki temu magenta (obok cynowego błękitu i żółcieni) bywa wykorzystywana jako podstawowy „czerwony” w palecie ograniczonej – szczególnie w teoriach barw CMY. Co ciekawe, różne pigmenty magenty dają nieco inne rezultaty w mieszaniu: np. PR122 (quinacridone magenta) potrafi tworzyć odrobinę żywsze pomarańcze (cieplejsze miksy) niż PR202, podczas gdy PR202 bywa postrzegany jako ciemniejszy i minimalnie bardziej przygaszony, ale za to niezwykle intensywny w kolorze własnym.
Ogólnie chinakrydonowe magenty są barwami niegranulującymi (gładko kładą się na papierze) i dość trudno zmywalnymi z papieru akwarelowego (trwale barwią włókna, co bywa zaletą przy laserunkach).
Skład chemiczny: Dla dociekliwych warto wspomnieć, że np. pigment PR122 to 2,9-dimetylochinakrydon (C₂₀H₁₆N₂O₂), a PV19 to β-chinakrydon o podobnej bazie chemicznej. Te pigmenty są nierozpuszczalne w wodzie (to pigmenty, nie barwniki rozpuszczalne), dzięki czemu nie wnikają trwale w strukturę spoiwa i pozostają trwałe. Są odporne chemicznie i termicznie, co przekłada się na ich uniwersalne zastosowanie – używa się ich nie tylko w farbach wodnych, ale też w olejach, akrylach, tuszach drukarskich, a nawet w tatuażach
Magenta w akwarelach – pigmenty i odcienie u różnych producentów
Współcześnie niemal każdy większy producent akwareli oferuje kolor zbliżony do magenty. Jednak nazewnictwo bywa różne – czasem jest to Magenta, czasem Quinacridone Magenta, Permanent Magenta, Primary Red/Magenta, Quinacridone Rose itp. Kluczem do zrozumienia jest spojrzenie na indeks pigmentu (Color Index) podany przez producenta. Poniżej zestawiłam kilka przykładów akwarelowych odpowiedników magenty od renomowanych marek, wraz z informacją o pigmentach:
| Producent (seria) | Nazwa koloru | Pigment(y) | Światłotrwałość | Charakterystyka |
|---|---|---|---|---|
| Roman Szmal (Aquarius) | Magenta | PR122 | Good (7–8 BW) | czysta magenta quinakrydonowa; transparentna, silnie barwiąca |
| Roman Szmal (Aquarius) | Quinacridone Magenta Intense | PR N/A (chinakrydon) | Good (7–8 BW) | odcień magenty o wyjątkowej intensywności; nieco ciemniejszy, minimalnie bardziej matowy |
| Winsor & Newton (Professional) | Permanent Magenta | PV19 (Quinacridone Violet) | Permanent (ASTM I) | lekko chłodny, fioletowawy róż; bardzo trwały, zastępuje dawną alizarynę; farba laserunkowa (przezroczysta) |
| Winsor & Newton (Professional) | Permanent Rose | PV19 (Quinacridone Rose) | Permanent (ASTM I) | bardziej różany (cieplejszy) odcień z tego samego pigmentu; polecany przez W&N jako podstawowy czerwony w palecie ograniczonej |
| Winsor & Newton (Professional) | Opera Rose | PR122 + BV10 (barwnik fluorescencyjny) | Brak ★ (fugitive) | niezwykle jaskrawy, fluorescencyjny róż (efekt „hot pink”); niestety bardzo nietrwały na świetle – blaknie szybko |
| Daniel Smith (Extra Fine) | Quinacridone Magenta | PR202 | I (Excellent) | głęboki, lekko fioletowy magenta; laserunkowy, znakomity do mieszania fioletów; barwa intensywna, trochę ciemniejsza niż PR122 |
| Daniel Smith (Extra Fine) | Quinacridone Rose | PV19 | II (Very Good) | róż makowy o odcieniu neutralnym; również trwały i czysty; zbliżony do W&N Permanent Rose |
| Schmincke (Horadam) | Magenta | PV42 (Quinacridone) | ★ ★ ★ (doskonała) | magenta o odcieniu umiarkowanym; półtransparentna. Pigment PV42 daje kolor nieco mniej nasycony, ale bardzo stabilny (brak blaknięcia) |
| Schmincke (Horadam) | Purple Magenta | PR122 | ★ ★ ★ (doskonała) | odmiana bardziej fiołkowa (niebieskawa) – czysty quinacridone PR122; odpowiednik magenty drukarskiej |
| Sennelier (L’Aquarelle) | Helios Purple (Primary Red-Magenta) | PR122 | ★ ★ (Bonne) | intensywny fioletowo-różowy (nazwa handl. Helios Purple); odpowiednik magenty jako koloru podstawowego; producent podaje umiarkowaną światłotrwałość (dane ASTM dla PR122 bywają zaniżone) |
| Holbein (Artists’ WC) | Primary Magenta | prawd. PR122 | ★★★ (Excellent) | magenta opracowana jako czysty kolor podstawowy do mieszania (dokładny pigment nieujawniony, ale to prawdopodobnie quinacridone) |
Uwagi do tabeli: Jak widać, wiele firm używa tej samej rodziny pigmentów, nadając im różne nazwy handlowe. Przykładowo, PR122 występuje jako Quinacridone Magenta (Daniel Smith), Magenta (Roman Szmal), Helios Purple (Sennelier), Purple Magenta (Schmincke) czy po prostu Primary Magenta (Holbein). Z kolei pigment PV19 może dawać różne odcienie: W&N Permanent Rose (ciepły róż) i W&N Permanent Magenta (chłodniejszy, bardziej fioletowy) to ten sam indeks PV19, lecz inna modyfikacja krystaliczna barwnika
Schmincke zastosowało nawet unikatowy pigment PV42 dla swojego koloru Magenta, uzyskując ton nieco pomiędzy odcieniem PR122 a PV19 – jak mówią artyści, „rozświetlony róż”, choć o nieco mniejszej sile chromatycznej
Warto zwrócić uwagę na farby typu Opera Rose / Opera Pink (oferowane m.in. przez Winsor&Newton, Holbein, Daniel Smith pod różnymi nazwami). Są one mieszanką pigmentu quinacridonowego z domieszką fluorescencyjnego barwnika (np. rodziny rhodamine, Basic Violet) dla uzyskania jaskrawego efektu. Niestety barwniki fluorescencyjne są bardzo nietrwałe – np. Opera blaknie już po kilku dniach ekspozycji w słońcu. Dlatego kolory te, choć efektowne, nie są uznawane za poważne zamienniki trwałej magenty w archivalnym malarstwie.
Na polskim rynku akwarelowym wyróżnia się Roman Szmal Aquarius – marka, która wprowadziła zarówno typową magentę PR122, jak i specjalny odcień Quinacridone Magenta Intense. Ten drugi wykorzystuje unikatowy pigment (oznaczony jako PR N/A), który prawdopodobnie jest mieszanym kryształem chinakrydonowym
Farba ta ma podobną światłotrwałość i transparentność co standardowa magenta, lecz daje odcień odrobinę inny w miksach – przez co bywa ceniona przez akwarelistów szukających maksymalnej intensywności koloru. Roman Szmal oferuje też inne zbliżone kolory, jak Quinacridone Pink czy Quinacridone Violet, jednak są to już odmiany bardziej przesunięte w stronę odpowiednio różu lub fioletu – magenta pozostaje centralnym punktem tej gamy.
Magenta w różnych mediach malarskich: akwarela vs olej vs akryl
Choć pigment jest ten sam (lub podobny), medium malarskie wpływa na wygląd i zachowanie magenty. Pigmenty quinacridonowe są na tyle wszechstronne, że stosuje się je we farbach olejnych, akrylowych, akwarelach, gwaszach, tuszach itp. Niemniej spoiwo może zmieniać pewne cechy koloru:
- Akwarela: Magenta w akwareli (np. PR122, PV19) jest wyjątkowo czysta i świetlista. Dzięki gumie arabskiej i wodzie pigment kładzie się cienką, transparentną warstwą, dając lekko chłodnawy, „świetlisty” róż. Akwarelowa magenta jest zwykle bardzo żywa i chłodna w tonie – idealna do laserunków i mieszania. Pigment może być nieco trudny w rozprowadzeniu na sucho (suchy pigment „zasklepia się” – wiele syntetycznych organicznych pigmentów jest hydrofobowych), dlatego producenci często dodają miodu lub gliceryny (jak Roman Szmal) by ułatwić rozpuszczanie. Plama akwarelowej magenty mocno wżera się w papier (trudno ją całkowicie usunąć po wyschnięciu), co z jednej strony utrudnia korygowanie, ale z drugiej – pozwala nakładać kolejne warstwy bez rozmywania poprzednich.
- Farby olejne: W oleju magenta bywa odrobinę cieplejsza w odbiorze – spoiwo olejne (leniane czy szafranowe) nadaje jej minimalnie żółtawy odcień i większą przezroczystość, co skutkuje wrażeniem bardziej czerwonego tonu. Na przykład Gamblin oferuje Quinacridone Magenta (PR122) w oleju o chłodnym, niebieskawym odcieniu różu i najwyższej światłotrwałości (I), podczas gdy Winsor & Newton w swojej olejnej serii Artists’ Oil nazywa magentę Permanent Magenta (pigment PV19) i określa ją jako bardzo trwałą fioletową czerwień . Pigment chinakrydonowy w oleju jest transparentny i świetnie nadaje się do laserunków – np. do podmalowywania cieni w czerwonych partiach obrazu czy do mieszania głębokich fioletów z błękitami. W oleju schnie on w umiarkowanym tempie. Ciekawostka: producenci odnotowują, że suchy pigment PR122 potarty z olejem zachowuje się nieco „tłusto” i schnie wolniej niż typowe pigmenty nieorganiczne, ale w gotowej farbie nie stanowi to problemu.
- Farby akrylowe: Magenta akrylowa (np. Quinacridone Magenta w ofercie Golden czy Liquitex) jest zazwyczaj oparta na PR122 i odznacza się wyjątkowo wysoką intensywnością oraz odpornością. Akryl jako spoiwo (polimer akrylowy) tworzy warstwę półmatową, w której drobiny pigmentu są otoczone przezroczystą żywicą. Dzięki temu magenta akrylowa wydaje się odrobinę bardziej nasycona (pigment jest zamknięty w błyszczącej kapsule żywicy) i może minimalnie przesuwać się ku czerwieni w odbiorze w porównaniu do akwareli. Na przykład Liquitex opisuje Quinacridone Magentę jako „głęboki czerwono-fiolet o wysokiej transparentności… o wyjątkowej trwałości”. Farby akrylowe schną szybko, co utrudnia długie mieszanie na palecie, ale czysta magenta akrylowa daje się łatwo mieszać na płótnie, tworząc żywe purpury i zgaszone czerwienie. Światłotrwałość pigmentów chinakrydonowych w akrylu pozostaje znakomita – są one odporne na blaknięcie nawet w cienkich warstwach (większość firm ocenia je na ASTM I).
- Gwasze i inne media: W gwaszu (tempera z dodatkiem bieli) magenta traci nieco transparentność, bo zmieszana z bielą daje bardziej pastelowe, kryjące róże. Jednak pigment pozostaje ten sam – np. Primary Red Magenta w gwaszu Designers Gouache firmy Winsor&Newton to również quinacridone. W tuszach artystycznych czy markerach graficznych magenta bywa czasem realizowana barwnikiem rozpuszczalnym (jak w drukarkach), co skutkuje gorszą trwałością – dlatego artyści wolą farby na bazie pigmentów.
A zatem, pigment magenty zachowuje się podobnie w różnych mediach – zawsze daje intensywny, czysty kolor i dobre mieszanie – ale odcień może lekko się zmieniać. Akwarela wydobywa chłodniejsze nuty, olej ociepla i pogłębia kolor, akryl nadaje nieco większej intensywności czerwieni. Różnice te są subtelne, lecz zauważalne dla wprawnego oka.
Magenta a inne podobne kolory – zamienniki i alternatywy
Magenta w palecie malarskiej ma kilka pokrewnych barw, które mogą ją zastąpić w zależności od potrzeb artysty. Różnią się one pigmentem i odcieniem, a co za tym idzie – właściwościami mieszania. Oto najważniejsze z nich:
- Quinacridone Rose / Permanent Rose (PV19) – to chyba najpopularniejszy zamiennik magenty. Jest odrobinę bardziej czerwony (cieplejszy) w tonacji, przez co bywa wybierany jako uniwersalna czerwienią podstawowa. Przykładem jest Permanent Rose (PV19) Winsor & Newton, który firma ta rekomenduje jako czerwony w ograniczonej palecie trzykolorowej. Quinacridone Rose doskonale miesza się zarówno w fiolety, jak i pomarańcze (choć purpury wychodzą minimalnie mniej nasycone niż z czystej magenty PR122). Jego światłotrwałość jest równie dobra – PV19 uchodzi za pigment bardzo trwały (choć Bruce MacEvoy sugerował drobne różnice między markami). W praktyce Quinacridone Rose i Quinacridone Magenta są na tyle zbliżone, że wielu artystów używa tylko jednego z nich w palecie – często decydując się właśnie na PV19 ze względu na nieco wyższą dostępność i pewniejsze oceny ASTM (dla PV19 zwykle ASTM I).
- Quinacridone Red / Permanent Carmine – pod tymi nazwami kryją się zwykle kolory trochę ciemniejsze i bardziej karminowe niż magenta. Różni producenci używają tu różnych pigmentów: bywa to odcień PV19 (forma „β” dająca karmin), albo PR176 (benzimidazolowy karmin) czy mieszanki. Tzw. Permanent Alizarin Crimson często jest oparty o PV19 lub PR176 właśnie, aby zastąpić historyczną alizarynę (PR83) o zdecydowanie lepszej trwałości.Permanent Carmine (np. w akwarelach Daniel Smith czy Winsor&Newton) daje bardzo podobny zakres mieszania co magenta – może nieco słabiej wychodzą z niego fiolety (bo jest ciut bardziej czerwony), za to znakomicie sprawdza się do ciemniejszych czerwieni i buraczkowych odcieni. Dla malarzy pejzażystów czy portrecistów, którzy rzadziej potrzebują intensywnych fioletów, karmin może zastąpić magentę w palecie.
- Fiolet chinakrydonowy / Quinacridone Violet – to odmiana koloru przesunięta bardziej w stronę fioletu. Może być oparta o ten sam PV19 (ale w formie bardziej fioletowej, określanej czasem jako γ-quinacridone) lub o pigment PV55 (Quinacridone Purple). Taki kolor (np. Quinacridone Violet PV19 w ofercie Daniel Smith lub Permanent Magenta w Daler-Rowney) będzie chłodniejszy niż klasyczna magenta i da ultrajasne fiolety z niebieskimi, ale za to mieszanie z żółcieniami da raczej chłodne czerwienie niż żywe pomarańcze. Można go użyć zamiast magenty, jeśli priorytetem są fiolety w palecie (np. w malarstwie kwiatów – wielu akwarelistów lubi PV19 fioletowy odcień do kwiatów bzu, orchidei itp.). Trwałość również znakomita.
- Mieszanki czerwieni i błękitu (czerwienie fiołkowe): Zanim chinakrydony stały się dostępne, artyści uzyskiwali „magentowe” róże poprzez mieszanie tradycyjnych pigmentów – np. laserunkowej czerwieni kraplakowej (madder lake) z ultramaryną, bądź stosowali pigmenty kraplakowe/fioletowe jak czerwony fiolet (np. historyczny kobaltowy fiolet jasny PV14 czy manganowy fiolet PV16). Pigmenty te jednak mają swoje wady – np. kobaltowe fiolety są słabo kryjące, drogie i granulujące, a kraplak (naturalna alizaryna) jest nietrwały. Dlatego wraz z pojawieniem się magenty chinakrydonowej, większość tych dawnych mieszanek odeszła do lamusa. Wciąż jednak w paletach niektórych malarzy spotkać można Rose Madder Genuine (oryginalny róż z marzanny) – dla efektu historycznego – choć jest on bardzo nietrwały. W akwareli popularnym efektem jest też mieszanie na papierze różu z błękitu pruskiego lub fioletu dioxazine (PV23) dla uzyskania odcienia magenty, ale to już technika raczej niż stała paleta.
- Barwy fluorescencyjne (Opera, Hot Pink): Jak wspomniano, istnieją kolory jak Opera Pink (np. Holbein) czy Bright Rose, które dają efekt nawet bardziej jaskrawy niż magenta. W istocie jednak nie są one osobnymi pigmentami, tylko mieszankami z barwnikami fluorescencyjnymi. Nie są one godnymi zamiennikami magenty, jeśli zależy nam na trwałości – mogą służyć do efektów ilustratorskich czy grafik, które nie będą wystawiane na światło. Dla trwałego efektu lepiej pozostać przy pigmentach chinakrydonowych.
W nowoczesnej palecie artysty magenta jest najczęściej reprezentowana przez pigment PR122 lub PV19. Jeśli jednak ktoś potrzebuje innego odcienia, może sięgnąć po PV19 (cieplejszy róż), PR176/PR264 (chłodny karmin), PV55 (fioletowy róż) lub mieszanki. Ważne, by zwracać uwagę na pigment – wielu ekspertów podkreśla, że to pigment, a nie nazwa handlowa, determinuje zachowanie koloru
Dlatego czy będzie to „Quinacridone Magenta”, „Permanent Rose” czy „Helios Purple”, warto sprawdzić symbol pigmentu i jego właściwości. Na szczęście wszystkie wymienione alternatywy (poza fluorescencyjnymi) cechują się wysoką światłotrwałością i pozwalają cieszyć się w malarstwie bogatą gamą od róży, przez magentę, po fiolety – barw, które dawniej były trudne do osiągnięcia bez ryzyka wyblaknięcia obrazu.
A Ty jaką magentę masz w swojej palecie?
Źródła: W opracowaniu korzystałam z:
colorwithleo.com, en.wikipedia.org, cameo.mfa.org, jackmansartmaterials.co.uk, handprint.com, shop.kremerpigments.com, janeblundellart.com, janeblundellart.blogspot.com , naturalpigments.com, , adamstownart.com.au, winsornewton.com, kimcrick.com , wetcanvas.com, dickblick.com, gamblincolors.com, billyidyll.com, liquitex.com, watercolourfanatic.blogspot.com
Wszystkie informacje na temat pigmentów, ich właściwości i zastosowań zostały zweryfikowane w oparciu o powyższe źródła.
Bardzo ciekawy artykuł! Dziękuję